ADUMBRATIO
LEXICI ANGLI ET LATINI
Articulorum pars prior iuxta argumenta hic ordinata
est. Haec argumenta quibusdam scribendi
compendiis indicavi, puta .acsr
(accessories), .anml (animals), ita ante lemmata interpositis ut
vocabula more informatico sponte ordinari possent. Delebuntur postea huiusmodi litterae compendiariae lemmataque
omnia secundum alphabetum, ut fieri solet, ordinabuntur.
Quae anglice scripta sunt, ad lexici lectores
spectant; quae latine, ad vos tantum. Quae
signum < nonnullis in articulis sequuntur
commentaria quaedam sunt, quibus exponitur cur hanc vel illam interpretationem
latinam praeferendam censuerim.
Interpretamenta latina quae post signum < relegavi eiusmodi fere sunt
quae nobis accipienda non putarim, digna tamen quae notarentur. Auctorum recentiorum indicem in calce
videte; multo plures mihi sunt recensendi.
De forma ac ordine articulorum adhuc haereo; quaeso
hanc rem pensitetis. Nondum addidi
symbolas vestras; scio me quaedam vocabula hic tractasse quae iam a vobis
tractata sunt; curabo posthac haec omnia unum in corpus redigenda.
symbols and abbreviations
+
medieval word (first found 700-1400)
*
modern word (first found since 1400)
Parentheses surrounding the above two symbols indicate that the word
itself is ancient, but the meaning is first found in the medieval or modern
period. Certainty about the first
appearance of post-ancient Latin words is impossible; our indications are based
on consultation of certain dictionaries (see preface) and a number of primary
sources.
Alb. Sigrid Albert
Anc. Gr. Ancient Greek
Byz. Gr. Byzantine Greek
EB Encyclopedia Britannica
eccl. ecclesiastical
Eg. Carlo Egger
EL European languages
Forc. Forcellini
Helf. Helfer
Lev. Levine, Latin Dictionary
(1967)
LRL Lexicon Recentioris Latinitatis (Vatican)
LS Lewis and Short
Mod. Gr. Modern Greek
MLBS Dictionary of Medieval Latin from British Sources
OED Oxford English Dictionary
OLD Oxford Latin Dictionary
PW Pauly-Wissova, Real-encyclopädie
s.v. sub voce (under the entry)
ThLG Stephanus, Thesaurus Linguae Graecae
ThLL Thesaurus Linguae Latinae
WC WorldCat database
.acsr glove, mitten chīrothźca, ae+ f. (Latham; Niermeyer; Hoven citing Erasmus and Vives) < Digitabulum, semel usurpatum: "quae [olea] manu stricta, melior ea quae digitis nudis, quam illa quae cum digitabulis [legis]" (Varr. R.R. 1, 55, 1). OLD: "a finger-stall." ThLL: "digitabulum ... i.q. digitale: Varr. Rust. 1, 55, 1 ..." ThLL: "digitale, is Gloss. -e daktulhqra h basanoV ... -ium musculorum, fingirdoccana (anglosax.) ... [it. ditale, francog. dé, hisp. dedal. M.-L.]." Vocabula illa vernacula idem sonant ac thimble, finger-stall. || Latham s.v. chirotheca: "c. distincta per digitos c. 1330."
.acsr boot (covering all or much of lower leg) ocrea, ae f. (Erasmus, Holberg, etc.; in antiquity of leggings), caliga, ae f. (Ducrue 254: "antequam in atrium ingrederentur, omnem semper vestem, quin vel ipsas caligas deponere iubebantur"); (sturdy shoe, as hiking boot, work-boot) pero, ōnis m.
.acsr bow-tie ? nodus collaris, ? papilio collaris
.acsr briefcase, attaché case chartophylacium, i* n. (Anc. Gr.)
.acsr glasses ocularia vitrea (n. pl.), ocularia, ium* n.
pl. (Petrarch), conspicilla, orum (*) (Erasmus)
.acrs glove, mitten chīrothźca, ae+ f. (Latham; Niermeyer; Hoven citing Erasmus and Vives) < Glove and mitten may be distinguished, when necessary, as chirotheca distincta (v. digitata) and chirotheca continua respectively. || Digitabulum, semel usurpatum: "quae [olea] manu stricta, melior ea quae digitis nudis, quam illa quae cum digitabulis [legis]" (Varr. R.R. 1, 55, 1). OLD: "a finger-stall." ThLL: "digitabulum ... i.q. digitale: Varr. Rust. 1, 55, 1 ..." ThLL: "digitale, is Gloss. -e daktulhqra h basanoV ... -ium musculorum, fingirdoccana (anglosax.) ... [it. ditale, francog. dé, hisp. dedal. M.-L.]." Vocabula illa vernacula idem sonant ac thimble, finger-stall. || Latham s.v. chirotheca: "c. distincta per digitos c. 1330."
.acsr handkerchief sudariolum, i n. (Eg. L.D.I. 104), mūcinium, i n.
.acsr purse perula, ae f. (Eg. D.L. 16), crumźna, ae f.
(Eg. D.L. 16)
.acsr sandal solea, ae f., crepida, ae f.
.acsr scarf, muffler fōcāle, is n. (Goelzer s.v. foulard),
fascia collaris, amictorium (collare)
.acsr shoe: boot (covering all or much of lower leg) ocrea, ae f. (+) (Latham; Erasmus; Holberg, etc.; in antiquity of leggings), ? caliga, ae f. (Ducrue 254: "antequam in atrium ingrederentur, omnem semper vestem, quin vel ipsas caligas deponere iubebantur"); (sturdy shoe, as hiking boot, work-boot) pero, ōnis m.
.acsr shoe: sneaker, tennis shoe, athletic shoe calceus campester
(v. gymnicus v. athlźticus)
.acsr shoe-lace corrigia, ae f.
.acsr shoe-store calcearia, ae f. (Eg. L.D.I. 105)
.acsr tie, neck-tie ? fascia Croatica < Fōcāle (Helfer); fascia Croata (LRL). || fascia
Croat(ic)a. Nescio an competat,
siquidem fasciis res obstringi vel obligari solent. OED s.v. cravat: "It came into vogue in France in the
17th c. in imitation of the linen scarf worn round their necks by the Croatian
mercenaries. When first introduced it was of lace or linen, or of muslin edged
with lace, and tied in a bow with long flowing ends, and much attention was
bestowed upon it as an ornamental accessory."
.acsr wallet, billfold thźca nummorum
.adm aide (e.g.,
congressional) accensus, i m.
.adm bureaucracy, red-tape contorti publicorum officiorum anfractūs
(Eg. D.L. 55) )
.adm cabinet
(government) consistorium, i
n., consilium administrorum rei publicae regendae (Eg. D.L. 46), consilium
administrorum civitati regendae (Eg. S.L. 9)
.adm commission
consilium, i n. (Eg. S.L. 30)
.adm commissioner ? commissarius, i m. (Ducrue 243, of some public official)
.adm minister -- U.S. federal departments:
Agriculture, Commerce, Defense, Education, Energy, Health
and Human Services, Homeland Security, Housing and Urban Development, Interior,
Justice, Labor, State, Transportation, Treasury, and Veterans Affairs. In U.K., after the office of prime minister,
the chief posts are: secretary of state for foreign and commonwealth affairs;
chancellor of the exchequer, who deals with public finance; secretary of state
for home affairs; and the lord high chancellor, who is concerned with the
courts of justice.
.adm minister of economic affairs, (US) secretary of
commerce administer ab oeconomicis
negotiis (Eg. D.L. 30)
.adm minister of environmental affairs administer a re oecologica* (Eg. S.L.
33) < administer naturali ambitui
tutando praepositus(Eg. S.L. 90)
.adm minister of foreign affairs, foreign minister, (US)
secretary of state administer
exteris negotiis praepositus (Eg. D.L. 23), administer ab exteris negotiis (Eg.
D.L. 46)
.adm minister of public health (or public welfare), (US)
secretary of health and human services
Administer a salute publica (Eg. D.L. 47; Eg. S.L. 88)
.adm minister of the interior minister rerum internarum (cf. Pharm. Austr. vii: "ministerium rerum internarum," of interior ministry of Austrio-Hungarian government)
.adm minister of the judiciary, (US) attorney general administer a rebus iudiciariis (Eg. D.L. 44)
.adm minister, (US) secretary (government) minister
publicus, rei publicae administer (Eg. S.L. 103), civitatis administer (Eg.
D.L. 58), administer rei publicae regendae (Eg. S.L. 9)
.adm minister: (US) secretary of
the treasury, (Br.) chancellor of the exchequer, finance minister aerarii praefectus, administer rei nummariae praepositus (Eg.
R.A. 99)
.adm minister: (US, Br.) attorney general
.adm minister:
prime minister minister (publicus) primarius, primarius
administer (Eg. R.A. 54: "primarius Italiae administer"), praeses
consilii administrorum rei publicae (Eg. D.L. 7), princeps consilii
administrorum rei publicae regendae (Eg. D.L. 46), princeps administrorum rei
publicae moderandae (Eg. S.L. 83)
.adm official: public official subst. accensus, i, m., apparitor, ōris m.
(Eg. D.L. 10; Eg. S.L. 52)
.adm president (of
nation)
praeses (Eg. D.L. 8); (of
university) rector (universitatis
v. acadźmicus), Rector Magnificus (Eg. D.L. 26)
.adm vice-president praesidis vicarius (Eg. S.L. 37)
.adm viceroy prorex (Ducrue 247 et passim)
.alch alcohol (ethanol, ethyl alcohol, intoxicating element in alcoholic drinks) spiritus vini (Pharm. Austr. xxiv et passim), alcohol vini, alcohol, is+ n. (Pharm. Austr. 24: "alcohol absolutus"); (general category of compounds, including ethanol, methanol, etc.) alcohol, is+ n. (Reiss, Johannes Clemens, De aromaticis quibusdam alcoholis isobutylici derivatis dissertatio inauguralis, Berolini 1879) < OED s.v. alcohol, sense 3: "By extension to fluids of the idea of sublimation: An essence, quintessence, or spirit, obtained by distillation or rectification; as alcohol of wine, essence or spirit of wine. Obs. [Libavius Alchymia (1594) has vini alcohol vel vinum alcalisatum a mispr. or perhaps misconception for alcolizatum, see alcoholizated; Johnson Lex. Chym. (1657) 13, Alcohol vini, quando omnis superfluitas vini a vino separatur, ita ut accensum ardeat donec totum consumatur, nihilque fęcum aut phlegmatis in fundo remaneat.] 1706 Phillips, Alcahol or Alcool, the pure Substance of anything separated from the more Gross. It is more especially taken for a most subtil and highly refined Powder, and sometimes for a very pure Spirit: Thus the highest rectified Spirit of Wine is called Alcohol Vini." || OED s.v. ethyl: "1869 ROSCOE Elem. Chem. 310 *Ethyl alcohol, known as spirits of wine." || WC: 3 titles with genitive "alcoholis"; no evidence of "alcoholum, i."
.alch alcoholic
(addicited to alcoholic drinks) ebriosus, a, um (LS: "addicted to
drunkenness"), (insane v. morbose) temeto deditus, alcoholomanźs, is* m.
.alch alcoholic (containing alcohol) alcoholicus, a, um*, spirituosus, a, um (Pharm. Austr. 355: "spiritus vini cognac: liquor alcoholicus destillatione e vino obtentus ... sit limpidus, coloris flavi aut fusco-flavi, odoris et saporis suaviter peculiaris spirtuosi ... partes eius 100 contineant partes voluminis 44-48 ... alcoholis"; ibid. 397: "vinum album ... contineat in 100 partibus voluminis 8-10 partes alcoholis"; ibid. passim: "solutio spirituosa," a solution in alcohol)
.alch alcoholic beverage [see also liquor] temźtum, i n., ebriāmen, inis n. (Tert. de Jejun. 9), potio inebrians, potio alcoholica* (Eg. S.L. 96) < The term ebriāmen might be used of all intoxicating substances. < On use of inebriare, see Maximus Tyrius; cf. Herod. 4, 75
.alch liquor, distilled alcoholic beverage aqua vitae, spiritus ardens (William
Robson, De effectibus vini et spiritus ardentis in corpus humanum,
Edinburgi 1803), temźtum distillatum, ? aqua
fortis (Bonon. Acad. I, 66) < potio valida
(Eg. S.L. 107; Eg. D.L. 13: valida potio gentianina)
.alch1 anisette, pastis, ouzo aqua vitae anīsāta*, anīsātum, i* n. < For the formation, cf. coriandratum.
.alch1 beer: brew beer cervisiam braxare+, cervisiam
coquere (Eg. S.L. 61)
.alch1 brandy vinum adustum, (vinum) crematum
.alch1 champagne (from Champagne, region in France) vinum Campanense (Eg. D.L. 32); (any sparkling wine) vinum spumans (Pharm. Helv. [1907] xiv)
.alch1 chartreuse
(liqueur) aqua vitae
Cartusiāna
.alch1 cognac vinum adustum Connacense, (vinum v. crematum) Connacense [see also brandy] < For Connacense alone, with vinum understood, cf. Falernum. Valida potio Conniacensis (Eg. L.D.I. 106), cóniacum (Helfer).
.alch1 gin
aqua vitae iuniperata*, iuniperātum, i* n. < For the formation of iuniperātum, cf. coriandratum.
.alch1 retsina (sort of Greek wine) vinum resinā conditum (Cels. 4, 5, 29)
.alch1 sherry vinum Xeresanum (cf. urbs Xeresana, Ducrue 245, of the city of Jerez)
.alch1 vodka vodca, ae* f., aqua vitae Russica
.alch1 whisky vischium, i* n. (Eg. R.A. 21), aqua vitae
Celtica (v. Hibernica v. Scotica)
.alch1 wine: new wine vinum hornum (Eg. S.L. 99)
.anml baboon
cynocephalus, i m. (Cic.; Plin.; Eg. S.L. 80)
.anml dog: guard-dog canis vigilax (Eg. S.L. 61)
.anml dog: sled-dog canis traharius
.anml flamingo
phoenīcopterus, i m.
.anml giraffe
camźlopardalis, is f.
.anml insect insectum, i n., bestiola, ae f., animalculum, i (Hoven, "small animal"; this sense, Ducrue 251: "quod lecti et vestes pediculis at aliis animalculis scateant")
.anml insecticide venenum insectis internecivum (Eg. S.L. 84)
.anml leopard
leopardus, i m. (Eg. L.D.I. 109)
.anml mammoth
mammūthus, i* (scientific name), elephantus primigenius (scientific
name; Eg. D.L. 50)
.anml parrot psittacus, i m.
.anml penguin pinguīnus, i* m., spheniscus, i* m. < aptenodytes (Eg. D.L. 25). Pinguinus was the scientific name of
a similar actic bird, extinct since the early 1800s; its vernacular names (penguin,
pinguino, pigouin, etc.) were transfered to the antarctic bird.
.anml polar bear ursus albus (Eg. S.L. 44; cf. Eg. L.D.I.
109: "ursi albo pilo, qui regiones incolunt glaciales")
.anml rattlesnake serpens sistrifer (v. crotalophorus)
.anml seal phōca, ae f., vitula marina
.anml shellfish conchylium, i n., concha, ae f., testaceum i n. (Plin. 32, 58; Bonon. Acad. I, 72: "marina quaedam testacea")
.arab emirate
phylarchia, ae f. (Eg. D.L. 30)
.arab Islam
fides (v. lex) Mahometana (v. islamica*), islāmum, i* n., islamismus, i*
m. (Eg. S.L. 82)
.arab mosque
templum Mahometanum, templum islamicum ((Eg. R.A. 144), meschīta, ae+
f. (Niermeyer; Eg. D.L. 33; Eg. R.A. 144)
.arab Muslim, Moslem subst. Mahometānus, i
m. (Eg. D.L. 10; Eg. S.L. 64: "Mahometanam profitetur religionem"),
Muslimus, i m. (Eg. D.L. 19; Eg. S.L. 41)
.arab Muslim, Moslem, Islamic adj. islamicus, a, um* (Eg. D.L. 39; Eg. S.L. 55)
.arab Shiite Siita, ae m. (Eg. D.L. 39)
.art mural-painter pictor parietarius (Edict. Diocl. p. 19)
.art ogive window (with pointed Gothic arch) fenestra in acutum fastigata (Eg. R.A. 51)
.astr
black hole
.astr galaxy galaxias, ae m. (Eg. D.L. 20)
.astr light-year
leuca siderea (v. sideralis), lucis iter annuum < annus luce mensus (Eg. D.L. 20)
.astr meteor, shooting star bolis, idis f. (Plin. 2, 96), sidus deciduum
(Plin. 2, 28), fax caeli (Lucr.), fax caelestis (Cic.; both terms also of
comets), meteorolithus* (LRL)
.astr meteorite, meteoroid
.astr Milky Way via lactea (Macr. Somn. Scip. 1, 4, 9),
galaxias noster (Eg. D.L. 20)
.astr observatory
specula, ae f. (Gauss VI, 27), observatorium, i n. (Gauss VI, 27)
.astr observatory (astronomical) specula
astronomica (Eg. D.L. 18) < turris
speculatoria (Eg. S.L. 78)
.astr orbit subst. orbita, ae f. (Sen. Q.N. 7, 10, 2: "lunaris illa
orbita"; Eg. S.L. 13; Eg. S.L. 65: "duo enim satellites artificiosi
... rectam orbitam ingredi non valuerunt"); vb. gyros peragere (Eg.
D.L. 48: "officina sideralis ... gyros peragere desiit atque ad terram
decidit"), orbem conficere (Eg. S.L. 14: "Columbia ... circum terram
duodecies et centies orbem suum confecit")
.astr planet stella errans (v. erratica v. erro), sidus
errans, planźta, ae m.
.astr planet: Jupiter (planet) stella Iovialis (Eg. D.L. 18; Eg. S.L. 52),
Iuppiter, Iovis m.
.astr planet: Mars
.astr planet: Mercury
.astr planet: Neptune
.astr planet: Pluto
.astr planet: Saturn
(planet) Sāturni stella, Sāturnia stella, Sāturnus, i m.
.astr planet: Uranus
.astr planet: Venus
(planet) Venus, stella Veneris (Eg. D.L. 52)
.astr solar energy vis solaris (Eg. D.L. 34)
.astr solar system stellarum ordo solaris (Eg. S.L. 51)
.ball ball-player
sphaerista, ae m. (Eg. D.L. 52, of soccer player), pilicrepa, ae m. (Eg.
S.L. 15)
.ball baseball
pila stationāria, basķpila, ae f. (LRL)
.ball basketball follis canistrarius (cf. LRL: canistrifollis, follis canistrique ludus) < Ludus bascaudarius (Helf.) and follis bascaudarius (Alb. Imag.) appear to be based on an obsolete etymology deriving basket from the rare Latin word bascauda; in fact, bascauda is not a basket, but a scallop-shaped basin of bronze or silver, used for washing dishes (Hilgers 120; see OED s.v. basket) || Ludus bascaudarius (Helf. citing Soc. Lat.), follis bascaudarius (Alb. Imag.); canistripila, canistrifollis, pilae (v. follis) canistrique ludus (LRL) || "Bascauda" nec "canistrum" significat (potius "ahenum," "pelvim"), nec cognationem cum vocabulo Anglico "basket" habet, teste OED. Hoc apud Forcellinum: "bascauda, ae, f., catinus, conca, vas Anglicum, in quo calices et cacabus lavabantur." LS soli, inter lexicographos quos consului, illius "basket" mentionem faciunt, fisi scilicet etymologiae obsoletae ("prob. a delicately woven mat, or dish-holder of basket-work"). Hilgers 120: "muschelförmige Wanne, tiefe Schüssel ... ein Gefäss zum Geschirrspülen." || EL: pallacanestro, kalaqosfaira
.ball cricket
pila clavāria (17th cent., of similar game)
.ball croquet pila
et malleum (Mercurialis 220) <
Mercurialis 220: "His dissimilem formam habet exercitationis illud genus,
quod, non multis abhinc annis in Regno Neapolitano inventum, hodieque in
universa fere Europa usitatum, apud Italos pilam et malleum
[pallamaglio] vocant. In hoc etenim
primo brachia et dorsum exercentur, quando malleis ligneis pilam ligneam longe
pellere coguntur ... quamquam aliquis antiquos etiam hac exercitatione non
caruisse contendat, cum apud Avicennam inter ceteras exercitationes unum
nominetur quod virgis retortis dictis alsulegian cum pila magna aut
parva lignea efficiebatur, quas condiciones apprime nostra [sic] pilamalleo
convenire unusquique videt, nisi alias tacuerit Avicenna, quod suo tempore
notissimae essent." Pila et
malleum (or pilamalleum) here is clearly the Italian pallamaglio
("pall-mall, the old form of the game of croquet," Hoare, Italian
Dictionary), very popular in the 16th and 17th centuries.
.ball golf
pila Caledonica (v. Scotica)
.ball hockey: ice-hockey < alsulegia glacialis (Helfer; Albert I.V.), ludus pilae
malleique super glaciem (Eg. D.L. 15), pilamalleum super glaciem (Eg. S.L.
67) ||
Alsulegian or alsulegiam (not a Latin accusative form)
appears to be found only in Mercurialis, De Arte gymnastica (1577), 220
and 365; Mercurialis mentions it as an Arabic word meaning virgae retortae
("turned-back sticks"), used by Avicenna in his description of a game
that Mercurialis believes may be similar to pall-mall, the early version of
croquet. Mercurialis 220: "His
dissimilem formam habet exercitationis illud genus, quod, non multis abhinc
annis in Regno Neapolitano inventum, hodieque in universa fere Europa usitatum,
apud Italos pilam et malleum [pallamaglio] vocant ... quamquam aliquis
antiquos etiam hac exercitatione non caruisse contendat, cum apud Avicennam
inter ceteras exercitationes unum nominetur quod virgis retortis dictis alsulegian
cum pila magna aut parva lignea efficiebatur, quas condiciones apprime nostra
[sic] pilamalleo convenire unusquique videt, nisi alias tacuerit Avicenna, quod
suo tempore notissimae essent."
Mercurialis 365: "Hoc fortasse exercitationis genus intellexit
Avicenna, quando dixit: Et ludere cum virgis retortis dictis alsulegiam cum
pila magna, aut parva lignea."
.ball pelota, jai alai pila Vasconica
.ball soccer (US), football (Brit.) pediludium, i n.
(Eg. S.L. 9), ludus follis pedumque (Eg. S.L. 9); soccer game
certamen folle pedibusque ludentium (Eg. D.L. 52) < adj. pediludiarius (Eg. S.L. 9)
.ball soccer/football: defender, fullback defensor, oris m.
(Eg. S.L. 17)
.ball soccer/football: forward, lineman oppugnator, ōris
m. (Eg. S.L. 17)
.ball soccer/football: goal (soccer, hockey), goalposts
(football) porta, ae f. (Eg. S.L.
15)
.ball soccer/football: goal-line terminus ... ?
.ball soccer/football: make a goal, score a goal follem in portam
ingerere (Eg. S.L. 16
.ball soccer/football: midfielders, halfbacks acies media (Eg.
S.L. 17)
.ball soccer/football: quarterback lusor cardinalis ?
.ball soccer/football: touchdown terminum attingere
?
.ball soccer: goalkeeper, goalie portarius, i m.
(Albert), portae custos (Eg. S.L. 17)
.bathr outhouse postīcum, i n. (Lucil. ap. Non. 217, 20), casula necessaria (cf. Ducange s.v. necessaria: "loca necessaria," "domus necessaria," "aedificium necessariorum")
.bio
breed subst. seminium, i n. (Varr.; Lucr.)
.bio cell (biology) cellula (Pharm. Austr. 191)
.bio clone
clōn, clōnis* m., clōnium, i* n.
.bio
creationism
.bio
DNA
.bio
evolution generum animantium
evolutio (v. explicatio)
.bio
evolution: theory of evolution
.bio fossil vestigium fossile; shellfish fossils fossilia testacea (Bonon. Acad. I, 72)
.bio gene
nota genetica (Eg. S.L. 80) <
genum (Helfer)
.bio
genome
.bio microorganism, microbe, germ [see also bacteria] < microorganismus (Pharm. Austr. xxvii)
.bio organic
< organicus* (Eg. S.L. 104: "virus [HIV] sanguine vel aliis
liquoribus organicis transmittitur")
.bmb atom bomb
pyrobolus* atomicus* (Eg. D.L. 27)
.bmb bomb subst.
pyrobolus, i* m. (Anc.
Gr.; Bonon. Acad. I, p. 291; Eg. D.L. 24; Eg. R.A. 117); v.t. pyrobolis*
verberare (Eg. D.L. 59: "bellicae aeronaves Bagdatum ... aliasque hostium
urbes verberarunt"; Eg. S.L. 8: "dum aeronaves loca pyrobolis
verberant"), pyrobolos* deicere (Eg. R.A. 117: "ex aėronavibus
Americanis pyroboli sunt deiecti, quibus haec basilica ... est dire
verberata")
.boat ferry navis vectoria (Eg. S.L. 50)
.boat fishing boat cymba piscatoria (Ducrue 258)
.boat submarine: nuclear submarine navigium subaquaneum vi atomicā* actum (Eg.
D.L. 28)
.boat yacht celox (velifera), lembus (velifera), lembus
lusorius (Eg. S.L. 18)
.body finger The special designations: pollex, the thumb; index or salutaris, the forefinger; medius, also infamis and impudicus, the middle finger; minimo proximus or medicinalis, the ring-finger; minimus, the little finger, v. under those words.
.body finger: give (someone) the finger,
flick or flip (someone) off
(alicui) medium unguem ostendere (Juv. 10, 53; Erasmus), (alicui)
digitum impudīcum ostendere (Mart. 6, 70, 5)
< Juv. 10, 53: "cum
Fortunae ipse minaci mandaret laqueum mediumque ostenderet unguem."
.body optic nerve nervus opticus (Bonon. Acad. I, 304)
.bthr bathtub solium (balnei v. balneārium) (see Hilgers 283), labrum (balnei v. balneārium) < Solium is the term that denotes most precisely the bathtub; its use in this sense is frequent. Labrum is a much more general term, describing vessels that hold water (tubs, basins, troughs); a modifying word is thus required to make clear the reference to the bathtub. Solium for "bathtub" appears to be considerably more frequent than labrum in the same sense (see Hilgers 199-200 and 283). A very rare word for bathtub is pyelus (Helfer): it occurs only once (Plaut. Stich. 4, 568: "ibo latum in pyelum"). Finally, alveus (according to Hilgers 98) is used only once of bathtub in literary texts. || Quod "balnei v. balnearium" scripsi, cf. "balnearum solium" (Plin. 11, 238; Plin. 28, 63 et 183). Archimedes in "solio" sedebat (Vitr. 9, pref. 10).
.bthr sink (any sink, including kitchen) labellum, i n. (Eg. D.L. 29), labellum pertūsum (v. emissario praeditum v. abaco infixum v. pariete affixum v. culīnae v. culīnārium), fūsōrium (culīnae v. culīnarium) (fusorium culinae: Pall. 1, 17, 1: Helf. citing Pexenfelder) < Labrum and its diminutive labellum apply generally to vessels for holding water (tubs, basins, troughs); adjectives or modifying expressions may thus be necessary to render precise the reference to the modern sink, characterized by its drain and by being built into a counter-top or wall. We have preferred the diminutive, as labrum sometimes refers to a bathtub. Pelvis, another word meaning "basin," appears less appropriate, since it is used especially of a vessel for washing the feet (Hilgers 249). The word fusorium in Palladius (the only ancient passage) apparently refers to a kitchen drain, but might aptly be extended to the sink (a semantic shift that occurred in the word sink itself).
.bthr sink (for washing hands: bathroom sink, wash-basin) trulleum, i n. (Varr.; Non.; see Hilgers 293), malluvium, i n. (Paul. ex Fest.) < Hilgers 293: trulleus "fängt beim Händewaschen das Wasser auf"; invenitur trulleus hac significatione solum apud Varr., Non., glossaria. || Malluvium glossema est: solum apud Festum et in glossariis. Paul. ex Fest. (p. 160 Müll.): "malluvium dicitur, quo manus lavuntur."
.bthr toilet
(fixture), commode lįsanum, i n.
(Hor. S. 1, 6, 109; Petr. 41, 9; Anth. Lat. 205, 13; see Hilgers 209), sella
(necessaria) (for sella in this sense, see Varr. R.R. 1, 13, 4; Scrib.
Comp. 193 and 227; for necessaria, cf. Ducange s.v. necessaria: "loca
necessaria," "domus necessaria," of restrooms or outhouses) < Sella familiarica (Helf. citing Varr.),
sella pertusa (Helf. citing Cato). The
adjective "familiarica" refers to use by servants (OLD; ThLL); it
does not indicate that a cella or sella is a toilet. Cella familiarica (Vitr. 6, 7, 2):
"rooms for the slaves" (trans. M.H. Morgan); "rooms for the
servants" (LS); "logement des esclaves" (Callebat Dict.
178). Sellae familiaricae (Varr.
R.R. 1, 13, 4): "privies for servants" (Loeb trans.). Sella pertusa at Cato 117, 11 (the
passage cited by Helfer and apparently the only example of the expression) does
not appear to refer to a toilet.
|| Quod ad lasanum
spectat, vide ThLL: "lasanum ... vas alvo
exonderandae aptum: [quoting Hor., Petr. 41, 9]; Petron. 47, 5 (loq.
Trimalchio) si quid plus (quam crepitus ventris) venit, omnis foras parata
sunt: aqua, ~i (Bucheler, lassant trad., -um Scheffer) et cetera
minutalia." || Quod ad familiaricus pertinet, vide
OLD: "familiaricus ... of or belonging to household slaves"
(citing Varr., Vitr., Dig.); ThLL: "familiaricus ... qui ad
familiam, i. servos pertinet" (same cites plus Diff. gramm.). ||
De sella, vide OLD: "sella ... 3 a seat used for the
purpose of defecation ... [quoting Varr. 1.13.4] postea per ~as etiam
abundantius eundem (sc. cruorem) deiciunt Larg. 193 [Scribonius Largus (early
1st cent.)]; cum desederint ad ~am 227; ~as ante petit Paterclianas Mart.
12.77.9; (cf.) ubi in scutra fervefeceris (lotium) sub ~am supponito pertusam
Cato Agr.157.11"; "sellarium ... (app.) a privy. clariissima quaeque (signa) ... violentia
Neronis in urbem convecta et in ~iis domus aureae disposita Plin. Nat. 34.84;
36.111; secessu ... Caprensi etiam ~ia excogitavit, sedem arcanarum libidinum
Suet. Tib. 43.1."
.bthr toilet (room), restroom, lavatory latrīna, ae f. (Plaut.; Suet.), forica, ae f. (public restroom) (Juv.), secessus, ūs m. (Vulg.), necessarium, i+ n. (Latham; Niermeyer; Ducange), locus necessarius (Ducange s.v. necessaria) < Ducange s.v. necessaria: "loca necessaria ... locus necessariorum ... domus necessaria ... aedificium necessariorum ... cum necessitate ad publica purgatoria venisset."
.bthr urinal matella parietālis (v. parieti affixa), ūrīnal, ālis n. (of chamber pot: Gloss. Philox.; Latham)
.car1 odometer hodometrum, i* n.
.cath breviary breviarium, i n. (Ducrue 219)
.cath Catholic Church ecclesia catholica (Eg. D.L. 7)
.cath encyclical (eccl.) litterae encyclicae (Eg. L.D.I. 127)
.cath mass
missa, ae f., sacrificium, i n., sacrum, i n., missae sacrificium (Ducrue
235), sacra synaxis (Ven. Carm. 8, 17; Ducrue 235: "fere omnes sacra
synaxi reficiebantur"); (sung mass, musical work) missa cantata, missa modis musicis
aptata; Schubert's Mass missa modis musicis a Schubertio aptata (cf.
Hor. C. 2, 12, 4: "bella ... aptari citharae modis") < missa polyphonica (Eg. S.L. 99)
.cath mass: celebrate mass (of priest) sacris operari (Ducrue 261; Eg. D.L. 7), divinā hostiā litare (Eg. D.L. 9), divinā hostiā facere (Eg. D.L. 10), eucharisticum sacrificum immolare (Eg. D.L. 11), eucharisticum sacrificum celebrare (Eg. D.L. 43), dominicum celebrare (Eg. D.L. 11), missam dicere (Ducrue 254), missam decantare (Ducrue 255)
.cath mass: hear mass, take communion sacram synaxim accipere (Ducrue 257)
.cath requiem (mass) missa defunctorum (Eg. L.D.I. 126), officium
defunctorum; Mozart's Requiem missa defunctorum a Mozartio modis musicis
aptata (cf. Hor. C. 2, 12, 4: "bella ... aptari citharae modis")
.cath rosary (prayer) marialium precum series, rosarium, i* n. ((Ducrue 243: "sancto rosario ... beatissimam Matrem nostram publice venerati"; Eg. S.L. 71: "summus pontifex ... decadem precis marialis rosarii ... latine recitavit"); (beads) sphaerulae precatoriae (Erasmus), rosarium, i* n. (Maigne), sertum globorum (Maigne)
.cath shroud of Turin sacra sindon (sacrae sindonis) (Eg. S.L. 59)
.cath Swiss Guards (at Vatican) Pontificia Helvetiorum Cohors
(Eg. D.L. 23)
.cath Vatican (as an area
within Rome) Civitas Vaticana (Eg. R.A. 90); (as seat of church: Holy See) Sedes Apostolica (Eg. D.L. 5; Eg. S.L. 68; Eg. R.A. 125: "ne
confundatur Civitas Urbis Vaticanae cum Apostolica (vel Sancta) Sede, quae, ut
libere agere possit, habet ibi quidem domicilium, sed non est idem")
.cath1 cardinal
subst. cardinalis, is+
m.; purpuratus pater (Eg. D.L. 7)
.cath1 diocese
dioecesis, is f. (Eg. D.L. 11)
.cath1 parish paroecia, ae f. (Eg. D.L. 11)
.cath1 parish church templum paroeciale (Eg. D.L. 9)
.cath1 pope papa, ae m., Summus Pontifex, Pontifex
Maximus (Eg. D.L. 20)
.cath1 priest sacerdos, ōtis m.f., presbyter, eri m.
(Christian priest or elder, esp. in early Church) (Eg. R.A. 62
.cath2 Carmelite
(member of religious order)
Carmźlīta (or es), ae m. (friar) (Eg. R.A. 100), Carmźlītis, idis f.
(nun)
.cath2 Carthusian
(member of religious order)
Cartusiānus, i m. (Eg. R.A. 66)
.cath2 Dominican
(member of religious order) frater
Dominicalis
.cath2 Franciscan (member of religious order) frater Franciscalis (Eg. R.A. 27); Franciscalis, is m. (Eg. R.A. 90); Franciscānus, i m. (Ducrue 226: "patres Franciscani de observantia")
.cath2 Jesuit order, Society of Jesus Societas Iesu (Ducrue 221; Eg. S.L. 78)
.cath2 monastery, convent monastźrium, i n. (Aug.), coenobium, i (Hier.)
.cath2 monastery, convent: community of a religious order (whether or not monastic) collegium, i n. (Erasmus), conventus, ūs m. (Ducrue 263 et passim, of Jesuits, Franciscans, Augustinians), claustrum, i n. (Ducrue 263, of Franciscans)
.cath2 nun
sanctimoniālis, is f. (Aug., Abelard), mónacha, ae f. (Hier.), sacra
virgo (Hier., Erasmus), moniālis, is+ f. (Abelard; Corpus Iuris
Canonici; Ducrue 246; Eg. S.L. 9)
.cath2 religious order ordo (religiosus), religio, onis f. (Ducrue 262: "fuit etiam qui illis [Societatis Iesu noviciis] absolutionem negaret eo quod religionem relinquere noluissent")
.cath2 religious order: member of religious order (monk, friar, Jesuit father, etc.) religiosus, i* m. (Ducrue 222: "excepit fatalia nova optimus pater eo quo religiosum decebat animo")
.cath2 superior (in religious order) superior, ōris* m. (Ducrue 222)
.chem alchemy
alchimia, ae+ (Eg. R.A. 88)
.chem alkaline adj. alcalinus, a, um* (Pharm. Austr. 3)
.chem alumin(i)um aluminium, i n. (Pharm. Austr. 28; Eg. D.L. 35)
.chem ammonia ammonia, ae f. (Pharm. Austr. 6 et passim)
.chem carbon-14: apply carbon-14 dating aetatem e carbonii
quartodecimarii* mensura statuere <
(Eg. S.L. 59: "dicitur aetatem reliquiarum accurate statuere usus oxydo
carbonico secundum rationem 14")
.chem chemical adj. (Pharm. Austr. x:
"medicamina ... arte chemica effecta"); subst.
(chemical sustance)
chemicum, i* n. (Pharm. Nosocom. 28), praeparatum chemicum* (Pharm. Austr. xi: "cum praeparata chemica, quae usui
therapeutico inserviunt, optimae indolis in commercio obveniunt," et
passim; Pharm. Helv. [1872] v), materia chźmica* (Eg. S.L. 33)
.chem chemist chźmicus, i* m. (Eg. S.L. 59)
.chem chemistry chźmia, ae f. (Eg. D.L. 29) < Chmeia and cumeia are ancient in Greek; cumeia is in Lidell-Scott, but manuscript reading chmeia is noted ("the art of alloying metals, alchemy, Zos.Alch. ap. Syncell. p. 24"; several other authors cited). Stephanus: "chmeia, h, a Suida exp. h tou argurou kai crusou kataskeuh